برات چیست؟

خلاصه پاسخ: برات چیست؟

برات یکی از اسناد تجاری موضوع قانون تجارت ایران است که به موجب آن، صادرکننده (برات‌کش) به شخص دیگری (محال‌علیه یا برات‌گیر) دستور می‌دهد مبلغ معینی را در موعدی مشخص (سررسید) به شخص ثالث یا به حواله‌کرد او (دارنده برات) پرداخت کند. برخلاف چک که ذاتاً ابزار پرداخت نقدی است، برات ابزاری اعتباری برای تسویه مبادلات مدت‌دار و تامین مالی زنجیره تامین به شمار می‌رود و پذیرش تعهد پرداخت در آن با «قبولی» محال‌علیه رسمیت می‌یابد.

در مبادلات بازرگانی، همواره خریدار پول نقد کافی در دست ندارد و فروشنده نیز مایل به از دست دادن مشتری نیست. در چنین شرایطی، اسناد تجاری نقش پل واسط مالی را ایفا می‌کنند. هرچند امروزه با توسعه سامانه چک‌های صیادی و سفته الکترونیک، نام برات کمتر در تبادلات خرد روزمره شنیده می‌شود، اما برات همچنان یکی از ارکان اساسی حقوق تجارت ایران، بازرگانی بین‌المللی و زنجیره‌های نوین تامین مالی به شمار می‌آید.

برات چیست با مثال واقعی بازار به زبان ساده

برای فهم روان برات، سه شرکت را در یک زنجیره بازرگانی در نظر بگیرید:

  • شرکت الف (بازرگانی البرز – صادرکننده برات): به شرکت «ج» بدهکار است، اما در مقابل از شرکت «ب» طلبکار است.
  • شرکت ب (فولاد اصفهان – محال‌علیه / پرداخت‌کننده): به شرکت الف ۵۰۰ میلیون تومان بدهکار است.
  • شرکت ج (ماشین‌آلات تبریز – دارنده برات): طلبکار شرکت الف است و ۵۰۰ میلیون تومان مطالبه دارد.

در این سناریو، شرکت البرز به جای اینکه از فولاد اصفهان طلب نقدی وصول کند و سپس بدهی خود را به ماشین‌آلات تبریز بپردازد، سندی صادر می‌کند و در آن به فولاد اصفهان دستور می‌دهد: «مبلغ ۵۰۰ میلیون تومان را در تاریخ ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۵ در وجه شرکت ماشین‌آلات تبریز یا به حواله‌کرد آن پرداخت کنید.» شرکت ماشین‌آلات تبریز سند را به فولاد اصفهان ارائه می‌دهد و شرکت فولاد با نوشتن عبارت «قبول شد» و امضای آن، متعهد اصلی پرداخت وجه در سررسید معین می‌شود.
برات چیست

ارکان اساسی برات در حقوق تجارت ایران

بر اساس باب چهارم قانون تجارت، گردش یک برات وابسته به تعامل اشخاص زیر است:

عنوان حقوقی اصطلاح متداول تعریف و نقش حقوقی
برات‌کش (محیل) صادرکننده (Drawer) شخصی که سند برات را تنظیم و صادر کرده و دستور پرداخت وجه را به محال‌علیه می‌دهد.
برات‌گیر (محال‌علیه) پرداخت‌کننده (Drawee) شخصی که در برات به او دستور داده می‌شود مبلغ معینی را در سررسید به دارنده یا حواله‌کرد او بپردازد. با امضای قبولی، وی «قبول‌کننده» و متعهد اصلی می‌شود.
برات‌دار (محتال) دارنده / ذی‌نفع (Payee / Holder) شخصی که وجه برات باید به او یا به حواله‌کرد او پرداخت شود و می‌تواند آن را تا قبل از سررسید به دیگری واگذار نماید.
ضامن برات تضمین‌کننده (Guarantor) شخصی که پرداخت وجه را از سوی یکی از متعهدان (صادرکننده، ظهرنویس یا قبول‌کننده) ضمانت می‌کند.

برات چیست

شرایط شکلی و قانونی صدور برات (ماده ۲۲۳ قانون تجارت)

اسناد تجاری اسنادی صوری و فرم‌محور هستند؛ به این معنا که قانون‌گذار برای برخورداری از حمایت‌های ویژه اسناد تجاری (نظیر مسئولیت تضامنی و توقیف اموال)، قید موارد مشخصی را الزامی کرده است. بر اساس ماده ۲۲۳ قانون تجارت ایران، سند برات علاوه بر امضا یا مهر برات‌کش، باید دارای شرایط زیر باشد:

  1. قید کلمه «برات» در متن ورقه.
  2. تاریخ تحریر (روز، ماه و سال صدور با حروف).
  3. اسم شخصی که باید وجه را پرداخت کند (محال‌علیه / برات‌گیر).
  4. تعیین مبلغ برات (با تصریح به حروف و عدد).
  5. تاریخ تادیه وجه برات (تعیین روز سررسید).
  6. مکان تادیه وجه برات (اعم از اقامتگاه محال‌علیه یا محل دیگر).
  7. اسم شخصی که برات در وجه یا حواله‌کرد او تادیه می‌شود (دارنده).
  8. تصریح به شماره نسخه (در صورتی که برات در چند نسخه صادر شده باشد).

نکته حقوقی بسیار مهم: قاعده ماده ۲۲۵ درباره اختلاف مبالغ

طبق ماده ۲۲۵ قانون تجارت، اگر مبلغ برات چند بار به حروف نوشته شده و میان آن‌ها اختلاف باشد، مبلغ کمتر مناط اعتبار است؛ همچنین در صورت وجود اختلاف میان مبلغ حروفی و مبلغ عددی، مبلغ نوشته‌شده به حروف معتبر خواهد بود.

نمونه برات تجاری

برای تجسم بهتر ساختار سند، یک نمونه برات استاندارد تجاری منطبق بر سناریوی مطرح‌شده در زیر بازسازی شده است:

ورقه برات تجاری (نمونه)

شماره سریال سند: ب/۱۴۰۵/۸۹۱

تاریخ تحریر: دهم آبان‌ماه یک‌هزار و چهارصد و پنج خورشیدی (۱۴۰۵/۰۸/۱۰)
مبلغ به عدد: ۵٬۰۰۰٬۰۰۰٬۰۰۰ ریال
مبلغ به حروف: پانصد میلیون تومان تمام (معادل پنج میلیارد ریال).
در تاریخ بیستم دی‌ماه یک‌هزار و چهارصد و پنج خورشیدی (۱۴۰۵/۱۰/۲۰) به موجب این برات، مبلغ فوق‌الذکر را به حواله‌کرد شرکت مهندسی ماشین‌آلات تبریز (سهامی خاص) تادیه فرمایید.
نام و اقامتگاه محال‌علیه: شرکت فولاد اصفهان، اصفهان، شهرک صنعتی رازی
محل پرداخت: بانک تجارت، شعبه مرکزی اصفهان، کد ۲۴۱۰
امضا و مهر برات‌کش:
شرکت بازرگانی البرز (با مسئولیت محدود)
[امضای مدیرعامل و مهر شرکت]
قبولی محال‌علیه (ماده ۲۲۸ و ۲۲۹):
«قبول شد جهت تادیه در موعد سررسید»
تاریخ قبولی: پانزدهم آبان‌ماه ۱۴۰۵ (۱۴۰۵/۰۸/۱۵)
[مهر و امضای مجاز شرکت فولاد اصفهان]

محال علیه کیست

فرآیند قبولی، قبولی جزئی و قبولی مشروط در قانون تجارت

صرف صدور برات توسط صادرکننده، برای محال‌علیه هیچ تعهدی ایجاد نمی‌کند؛ زیرا ممکن است محال‌علیه اساساً بدهی به صادرکننده نداشته باشد. تعهد حقوقی محال‌علیه زمانی ایجاد می‌شود که وی برات را قبول کند:

  • شرایط شکلی قبولی (ماده ۲۲۹): قبولی باید در خود برات نوشته شده و به امضا یا مهر محال‌علیه برسد. هر عبارتی که محال‌علیه در برات بنویسد که حاکی از قبول باشد، قبولی شمرده می‌شود، مگر اینکه صریحاً عدم قبول خود را قید کرده باشد. همچنین، امضای صرف محال‌علیه بر روی برات (Face of the draft) در حکم قبولی است. اگر نوشته محال‌علیه نشان‌دهنده عدم قبول جزئی از برات باشد، وی نسبت به مابقی وجه قبول‌کننده تلقی می‌شود.
  • تاریخ‌گذاری قبولی (ماده ۲۲۸): قبولی باید دارای تاریخ باشد؛ خصوصاً در برواتی که سررسید آن‌ها «به وعده از رویت» است، تاریخ قبولی باید تماماً با حروف نوشته شود. اگر قبولی تاریخ نداشته باشد، تاریخ صدور برات به عنوان تاریخ رویت در نظر گرفته خواهد شد.
  • مهلت تصمیم‌گیری محال‌علیه (ماده ۲۳۵): محال‌علیه می‌تواند هنگام ارائه برات، قبولی یا نکول را به فردا موکول کند (حداکثر ۲۴ ساعت مهلت)؛ اما پس از انقضای این مهلت، تاخیر دیگر جایز نیست.
  • قبولی جزئی (ماده ۲۳۲): محال‌علیه می‌تواند قبولی خود را به پرداخت بخشی از وجه برات محدود کند. در این حالت، دارنده برات حق دارد نسبت به مابقی وجه که قبول نشده، سند را واخواست (پروتست نکول) کند.
  • قبولی مشروط (ماده ۲۳۳): قبولی نمی‌تواند مشروط به شرطی غیر از موارد مندرج در خود برات باشد. طبق ماده ۲۳۳، هرگونه قبولی مشروط در حکم نکول (عدم قبولی) تلقی می‌شود؛ با این حال، شخص قبول‌کننده در حدود همان شرطی که نوشته، در برابر دارنده مسئول باقی خواهد ماند.

سررسید برات و اقسام آن (مواد ۲۴۱ تا ۲۴۴)

طبق ماده ۲۴۱ قانون تجارت، سررسید برات ممکن است به یکی از ۴ صورت تعیین شود:

  1. به رویت (دیداری): به محض ارائه سند به محال‌علیه، وجه باید پرداخت شود.
  2. به وعده از رویت: سررسید برات مدتی پس از رویت محال‌علیه فرامی‌رسد (مثلاً ۴۵ روز پس از ارائه). طبق ماده ۲۴۳، تاریخ آغاز این موعد بر اساس تاریخ قبولی یا تاریخ واخواست نکول محاسبه می‌شود.
  3. به وعده از تاریخ برات: سررسید مدتی پس از تاریخ تحریر سند است (مثلاً سه ماه بعد از تاریخ صدور).
  4. در روز معین: رایج‌ترین شکل سررسید که در آن تاریخ مشخصی در متن برات قید می‌شود (مانند نمونه بالا: ۲۰ دی‌ماه ۱۴۰۵).

ظهرنویسی (پشت‌نویسی) برات و انتقال حقوق

ظهرنویسی (Endorsement) فرآیندی است که دارنده، حقوق ناشی از سند تجاری را به فرد دیگری منتقل می‌کند. طبق مواد ۲۴۵ تا ۲۴۸ قانون تجارت:

  • ظهرنویسی برای انتقال مالکیت: با امضای پشت سند محقق می‌شود و تمامی حقوق طلب به دارنده جدید منتقل می‌گردد.
  • ظهرنویسی برای وکالت در وصول: اگر ظهرنویس تصریح کند «برای وصول» یا «به وکالت»، دارنده جدید صرفاً وکیل وصول وجه است و مالک سند نمی‌شود؛ بنابراین بدهکار می‌تواند تمامی ایراداتی که در برابر ظهرنویس اصلی داشته، در برابر این دارنده نیز مطرح کند.

ضمانت در برات و مسئولیت تضامنی (ماده ۲۴۹)

بزرگ‌ترین مزیت اسناد تجاری بر اساس ماده ۲۴۹ قانون تجارت تجلی می‌یابد:

«برات‌کش، کسی که برات را قبول کرده و ظهرنویس‌ها در مقابل دارنده برات مسئولیت تضامنی دارند. دارنده برات در صورت عدم تادیه و اعتراض می‌تواند به هر یک از آن‌ها که بخواهد منفرداً یا به چند نفر یا به تمام آن‌ها مجتمعاً رجوع نماید.»

تفکیک شرایط رجوع حقوقی:

  • رجوع به قبول‌کننده (محال‌علیه): قبول‌کننده متعهد اصلی سند است و سقوط حق رجوع علیه او مشمول مواعد سخت‌گیرانه واخواست نیست.
  • رجوع به برات‌کش و ظهرنویسان: دارنده تنها در صورتی می‌تواند به صادرکننده و ظهرنویسان رجوع کند که در مهلت ۱۰ روزه قانونی اقدام به ثبت اعتراض عدم تادیه (واخواست) کرده و مواعد اقامه دعوا (مواد ۲۸۶ و ۲۸۷) را رعایت کرده باشد. در غیر این صورت، حق رجوع به ظهرنویس‌ها و حتی در شرایطی صادرکننده ساقط خواهد شد.
  • مسئولیت ضامن: طبق ماده ۲۴۹، ضامن فقط با شخصی که از او ضمانت کرده است مسئولیت تضامنی دارد؛ بنابراین اگر کسی ضمانت یکی از ظهرنویس‌ها را کرده باشد، فقط همراه با همان ظهرنویس مسئول است، نه فراتر از تعهدات او.

نکول، واخواست و برات رجوعی

اگر محال‌علیه از قبول برات خودداری کند (نکول) یا در سررسید از پرداخت وجه امتناع ورزد، دارنده باید مراحل زیر را طی کند:

  1. ثبت واخواست (پروتست عدم تادیه): دارنده باید ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید، اعتراض رسمی خود را از طریق دایره واخواست دادگستری ابلاغ کند (ماده ۲۸۰).
  2. تامین خواسته فوری بدون خسارت احتمالی (ماده ۲۹۲): به محض اقامه دعوا بر مبنای براتِ واخواست‌شده، دادگاه مکلف است به تقاضای دارنده، اموال خواندگان (معادل وجه برات) را قبل از رسیدگی ماهوی توقیف کند، بدون آنکه دارنده ملزم به تودیع خسارت احتمالی در صندوق دادگستری باشد.
  3. برات رجوعی (مواد ۲۹۸ تا ۳۰۱): دارنده‌ای که برات او به دلیل عدم پرداخت واخواست شده است، می‌تواند برای جبران مبلغ اصل برات، مخارج واخواست و تفاوت نرخ ارز یا وجه، «برات رجوعی» در وجه خود یا شخص دیگر بر عهده صادرکننده یا یکی از ظهرنویس‌ها صادر کند. این برات باید منضم به صورت‌حساب بازگشت و نسخه واخواست‌نامه باشد.

جدول مقایسه جامع: برات، چک و سفته در سال ۱۴۰۵

شاخص مقایسه برات (Bill of Exchange) چک (Cheque) سفته (Promissory Note)
تعداد طرفین اصلی ۳ طرف (صادرکننده، گیرنده، دارنده) ۳ طرف (صادرکننده، بانک، دارنده) ۲ طرف (متعهد و متعهدله)
ماهیت حقوقی دستور پرداخت اعتباری و مدت‌دار وسیله پرداخت نقدی در حکم وجه نقد تعهد مستقیم به پرداخت وجه
نیاز به اعلام قبولی دارد (بدون قبولی محال‌علیه تعهدی ندارد) ندارد (بانک محال‌علیه قهری است) ندارد (صادرکننده خود متعهد اصلی است)
جنبه کیفری ندارد (صرفاً دعوای حقوقی و تجاری) تحت شرایط قانون صدور چک دارد ندارد (کاملاً حقوقی است)
صدور اجرائیه ثبتی ندارد (نیازمند طرح دعوای دادگستری) دارد (از طریق اجرای ثبت یا دادگاه) ندارد (تنها از طریق دادگاه)
زیرساخت پردازش سامانه‌های برات الکترونیک و SCF سامانه چکاوک و سامانه صیاد سامانه سفته و برات الکترونیک

تنزیل برات و نقش آن در تامین مالی زنجیره تامین (SCF)

تنزیل برات (Discounting) عبارت است از واگذاری براتِ مدت‌دار به بانک یا موسسه اعتباری پیش از سررسید، در ازای دریافت نقدی مبلغ اسمی آن پس از کسر کارمزد و سود بانکی. این سازوکار یکی از جذاب‌ترین شیوه‌ها برای مدیریت سرمایه در گردش بنگاه‌هاست.

امروزه با گذار از اسناد کاغذی به برات الکترونیک در بستر پلتفرم‌های تامین مالی زنجیره تامین (Supply Chain Finance)، برات دوباره به کانون توجه سیستم بانکی بازگشته است.

الزام نظارتی جدید بانک مرکزی (بخشنامه ۰۵/۱۸۴۴۶۲ مورخ ۱۴۰۵/۰۷/۲۱)

بر اساس تازه‌ترین مقررات بانک مرکزی ج.ا.ا، صدور و گردش برات الکترونیک و اوراق گام در پلتفرم‌های تامین مالی زنجیره‌ای، مشروط به اعتبارسنجی صورت‌حساب‌های الکترونیکی ثبت‌شده در سامانه مودیان مالیاتی است. این تدبیر تضمین می‌کند که اسناد اعتباری صرفاً بر مبنای مبادلات واقعی کالا و خدمات جریان یابند و از گردش صوری اسناد جلوگیری شود.

جهت آشنایی با جزئیات عقود اسلامی مرتبط با تنزیل اسناد و تسهیلات متناظر، می‌توانید مقاله انواع تسهیلات بانکی و شرایط آن را مطالعه کنید. همچنین، برای بانک‌ها مدیریت تعهدات ناشی از برات نیازمند پایش دقیق ریسک اعتباری اشخاص و زنجیره‌هاست.

مدیریت اسناد مالی، تعهدات پرداخت و مطالبات اعضا، به سیستمی نیاز دارد که اطلاعات را به‌صورت یکپارچه و قابل پیگیری نگهداری کند. نرم‌افزار قرض‌الحسنه پاسارگاد با فراهم‌کردن امکانات مدیریت عملیات صندوق، به سامان‌دهی اطلاعات مالی، حساب‌ها و فرآیندهای مرتبط کمک می‌کند. اگر به دنبال راهکاری برای مدیریت منظم‌تر صندوق خود هستید، می‌توانید با نرم‌ افزار قرض‌ الحسنه پاسارگاد آشنا شوید. همچنین اگر می‌خواهید بدون وابستگی به یک سیستم محلی و از طریق بستر اینترنت به نرم‌افزار دسترسی داشته باشید، صفحه نرم‌ افزار قرض‌ الحسنه تحت وب را ببینید و امکانات این راهکار را بررسی کنید.

پرسش‌های متداول درباره برات (FAQ)

۱. بروات بانکی چیست؟

بروات بانکی به اسناد یا ابزارهای پرداختی گفته می‌شود که بانک‌ها در چارچوب خدمات بانکی و مقررات مربوط، برای پرداخت، انتقال یا تسویه وجوه صادر می‌کنند یا در فرایند وصول آن‌ها نقش دارند.

در برخی عملیات بانکی، بانک ممکن است برات را به نمایندگی از مشتری صادر یا وصول کند و در برخی موارد نیز با پذیرش تعهد مشخص، مسئولیت پرداخت را بر عهده بگیرد. بنابراین، نقش بانک در بروات بانکی می‌تواند متفاوت باشد و باید میان بانک صادرکننده، بانک واسطه وصول و بانکی که تعهد پرداخت یا ضمانت را پذیرفته است، تفاوت قائل شد.

بروات بانکی را نباید لزوماً با برات تجاری موضوع قانون تجارت یا برات الکترونیکی در نظام تأمین مالی زنجیره تولید یکسان دانست؛ ماهیت و تعهدات هرکدام به نوع ابزار و مقررات حاکم بر آن بستگی دارد.

۲. تفاوت اساسی برات با چک چیست؟

چک وسیله پرداخت نقدی در زمان حال است و محال‌علیه آن همواره بانک است؛ در حالی که برات ابزار اعتبار و تعهد به پرداخت در موعد آتی است و محال‌علیه آن می‌تواند هر شخص حقیقی یا حقوقی باشد. همچنین برات بر خلاف چک جنبه کیفری ندارد.

۳. اگر محال‌ علیه از قبول برات خودداری کند چه می‌شود؟

در صورت نکول (رد قبولی)، دارنده باید ظرف موعد قانونی اعتراض عدم قبولی (واخواست نکول) تنظیم کند. پس از واخواست نکول، دارنده می‌تواند فوراً از برات‌کش ضامن بخواهد یا وجه را قبل از موعد تادیه کند و یا برای پرداخت در سررسید ضامن معتبر معرفی نماید.

۴. مهلت واخواست برات پرداخت‌نشده چقدر است؟

طبق ماده ۲۸۰ قانون تجارت، اعتراض عدم تادیه (واخواست) باید ظرف ۱۰ روز از تاریخ سررسید برات به عمل آید.

۵. در اختلاف بین مبلغ حروفی و عددی برات، کدام معتبر است؟

طبق ماده ۲۲۵ قانون تجارت، در صورت اختلاف بین مبلغ حروفی و عددی، مبلغ حروفی معتبر است. همچنین اگر مبلغ چند بار به حروف نوشته شده و اختلاف داشته باشد، مبلغ کمتر ملاک خواهد بود.

۶. آیا برات سند رسمی است؟

خیر؛ برات یک سند عادی تجاری است. با این حال به دلیل داشتن شرایط مقرر در قانون تجارت، از مزایای قانونی ویژه‌ای نظیر مسئولیت تضامنی امضاکنندگان و تامین خواسته بدون خسارت احتمالی برخوردار است.

۷. برات ارزی چیست؟

برات ارزی براتی است که مبلغ آن به یک ارز خارجی مانند دلار یا یورو تعیین می‌شود. این ابزار ممکن است در معاملات بین‌المللی، از جمله پرداخت‌های مرتبط با واردات و صادرات، مورد استفاده قرار گیرد. در برات ارزی نیز مانند برات ریالی، اشخاصی مانند برات‌کش، برات‌گیر و دارنده برات نقش دارند؛ اما نحوه صدور، انتقال و وصول آن علاوه بر شرایط سند، می‌تواند تابع مقررات ارزی، قوانین کشور محل صدور یا پرداخت و توافق طرفین باشد.

بنابراین، برات ارزی صرفاً به معنای انتقال مستقیم ارز به خارج از کشور نیست و انجام عملیات ارزی آن باید مطابق مقررات مربوط انجام شود.

۸. برات اسنادی چیست؟

برات اسنادی (Documentary Bill of Exchange) براتی است که همراه با اسناد تجاری و حمل کالا، مانند بارنامه، بیمه‌نامه و گواهی مبدأ، در چارچوب یک معامله بازرگانی ارائه می‌شود. در این روش، اسناد از طریق بانک‌ها به خریدار تحویل داده می‌شوند و شرایط تحویل آن‌ها می‌تواند به پرداخت وجه یا قبول برات وابسته باشد.

در روش «اسناد در مقابل پرداخت» (D/P)، اسناد پس از پرداخت وجه به خریدار تحویل داده می‌شوند. در روش «اسناد در مقابل قبول» (D/A)، خریدار با قبول برات مدت‌دار، تعهد پرداخت در سررسید را می‌پذیرد و اسناد را دریافت می‌کند.

نکته مهم این است که حضور بانک در فرایند وصول اسنادی، به‌خودی‌خود به معنای تضمین پرداخت وجه یا تضمین کیفیت و تحویل کالا نیست؛ نقش و تعهد بانک به شرایط معامله و دستور وصول بستگی دارد.

۹. برات الکترونیکی چیست؟

برات الکترونیکی ابزاری است که اطلاعات و عملیات مربوط به صدور، انتقال و تسویه آن در بستر الکترونیکی انجام می‌شود. در ایران، یکی از کاربردهای این ابزار در چارچوب تأمین مالی زنجیره تولید (SCF) و با مشارکت بانک‌ها و زیرساخت‌های مورد تأیید بانک مرکزی است.

در این سازوکار، اطلاعات برات و عملیات مرتبط با آن به‌صورت الکترونیکی ثبت و مدیریت می‌شود و امکان انتقال و تسویه آن مطابق ضوابط تعیین‌شده وجود دارد. برات الکترونیکی در این چارچوب با برات کاغذی سنتی تفاوت دارد و نباید آن را صرفاً تصویر دیجیتال یک برگه برات دانست.

همچنین، ضوابط صدور و استفاده از برات الکترونیکی تابع مقررات بانک مرکزی است و نباید ویژگی‌های یک سامانه یا ابزار مشخص را به تمام انواع برات الکترونیکی تعمیم داد.

۱۰. برات رجوعی چیست؟

برات رجوعی بر اساس ماده ۲۹۸ قانون تجارت، براتی است که دارنده برات اصلی پس از انجام اعتراض قانونی، برای دریافت وجه برات، هزینه‌های اعتراض‌نامه و تفاوت نرخ، بر عهده برات‌دهنده یا یکی از ظهرنویسان صادر می‌کند.

به بیان ساده، اگر برات اصلی پرداخت نشود و دارنده پس از طی تشریفات قانونی بخواهد مطالبات و هزینه‌های مربوط را از مسئولان برات مطالبه کند، می‌تواند در شرایط مقرر قانونی از برات رجوعی استفاده کند.

مواد ۲۹۹ و ۳۰۰ قانون تجارت نیز به نحوه محاسبه تفاوت نرخ و تنظیم صورت‌حساب بازگشت مربوط می‌شوند. بنابراین، برات رجوعی با انتقال عادی وجه بین دو حساب یا صدور برات برای جابه‌جایی پول تفاوت دارد.

۱۱. برات سازشی چیست؟

برات سازشی که در برخی متون با عنوان برات دوستانه نیز شناخته می‌شود، براتی است که بدون وجود یک معامله واقعی و طلب مستقل به همان شکل متعارف، با هدف مساعدت به شخص دیگر یا ایجاد امکان استفاده از اعتبار صادر یا قبول می‌شود.

برای مثال، ممکن است دو شخص با توافق یکدیگر براتی صادر و قبول کنند، در حالی که معامله واقعی متناظر با مبلغ آن وجود ندارد و هدف اصلی، فراهم کردن امکان تنزیل یا استفاده اعتباری از سند است.

برات سازشی می‌تواند برای اشخاص درگیر ریسک حقوقی و مالی ایجاد کند؛ زیرا امضا و قبول برات ممکن است مسئولیت‌های تجاری مستقلی به همراه داشته باشد. بنابراین، نباید آن را صرفاً نوعی برات با شرایط پرداخت منعطف یا توافقی دانست.

۱۲. تنزیل برات چیست؟

تنزیل برات به معنای واگذاری یک برات مدت‌دار پیش از سررسید، در برابر دریافت مبلغی کمتر از ارزش اسمی آن است. در این فرایند، دارنده برات برای تأمین نقدینگی پیش از موعد پرداخت، سند را به بانک یا مؤسسه مالی یا شخص دیگری واگذار می‌کند.

تفاوت میان مبلغ اسمی برات و مبلغی که دارنده در زمان تنزیل دریافت می‌کند، به عواملی مانند مدت باقی‌مانده تا سررسید، نرخ تنزیل، اعتبار اشخاص مسئول پرداخت و شرایط معامله بستگی دارد.

برای مثال، اگر ارزش اسمی یک برات ۱۰۰ میلیون تومان باشد، ممکن است دارنده آن را پیش از سررسید با مبلغی کمتر واگذار کند. مبلغ دریافتی و شرایط رجوع به واگذارکننده نیز به قرارداد و ضوابط مربوط بستگی دارد.

در نظام بانکی ایران، خرید دین و تنزیل اسناد تجاری تابع ضوابط و مقررات بانکی است و نمی‌توان هر نوع واگذاری برات بانکی به بانک را بدون بررسی شرایط، یکسان تلقی کرد.

۱۳. برات بدون تعهد چیست؟

اصطلاح برات بدون تعهد بانک در برخی عملیات بانکی و وصول اسنادی به وضعیتی اشاره دارد که بانک اسناد و برات را طبق دستور وصول به خریدار تحویل می‌دهد، اما پرداخت وجه برات را تضمین نمی‌کند.

برای مثال، در برخی ترتیبات اسنادی، بانک ممکن است اسناد را پس از قبول برات توسط خریدار به او تحویل دهد، بدون آنکه خودش تعهد مستقلی برای پرداخت وجه در سررسید پذیرفته باشد. در این وضعیت، مسئولیت پرداخت بر عهده شخصی است که برات را قبول کرده است.

بنابراین، صرف تحویل اسناد یا انجام عملیات بانکی به معنای ضمانت پرداخت توسط بانک نیست. تعهدات بانک باید از روی شرایط قرارداد، دستور وصول و اسناد مربوط بررسی شود.

۱۴. برات با تعهد یا تضمین پرداخت بانک چیست؟

در برخی روش‌های بانکی، بانک علاوه بر انجام عملیات مربوط به برات و اسناد، ممکن است با پذیرش تعهد پرداخت یا ارائه تضمین معتبر، مسئولیت مشخصی در قبال پرداخت وجه برات بر عهده بگیرد.

برای مثال، در برات اسنادی مدت‌دار ممکن است بانک با رعایت ضوابط اعتباری و دریافت وثایق لازم، تعهد پرداخت وجه را در سررسید بپذیرد. در این حالت، مسئولیت بانک از حدود یک بانک واسطه در وصول اسناد فراتر می‌رود.

بااین‌حال، هر برات اسنادی یا برات بانکی الزاماً تضمین‌شده نیست. نوع و حدود تعهد بانک باید در قرارداد، پذیرش‌نامه یا سند تضمین به‌صورت روشن مشخص شده باشد.

۱۵. واخواست برات چیست؟

واخواست برات یا اعتراض برات، اقدام رسمی دارنده برای ثبت عدم قبول یا عدم پرداخت برات مطابق تشریفات قانون تجارت است.

واخواست ممکن است در دو وضعیت مطرح شود:

  • واخواست نکول: زمانی که محال‌علیه از قبول برات خودداری می‌کند.
  • واخواست عدم تأدیه: زمانی که برات در سررسید پرداخت نمی‌شود.

واخواست باید با رعایت تشریفات قانونی انجام شود. برای نمونه، طبق ماده ۲۳۶ قانون تجارت، نکول برات باید به موجب اعتراض‌نامه رسمی محقق شود. همچنین، مطابق ماده ۲۸۰، اعتراض عدم تأدیه باید ظرف ده روز از تاریخ سررسید انجام شود.

رعایت مهلت‌ها و تشریفات واخواست برای حفظ برخی حقوق تجاری دارنده، به‌ویژه حق رجوع به مسئولان برات بانکی، اهمیت دارد.

۱۶. برات در حقوق تجارت چیست؟

برات در حقوق تجارت سندی تجاری است که به موجب آن، صادرکننده یا برات‌کش به شخص دیگری دستور می‌دهد مبلغ معینی را در موعد مشخص یا در شرایط مقرر، به شخص ثالث یا به حواله‌کرد او پرداخت کند. در این رابطه، صادرکننده برات «برات‌کش»، شخصی که دستور پرداخت به او داده شده «برات‌گیر یا محال‌علیه» و شخصی که وجه برات باید به او پرداخت شود «دارنده یا ذی‌نفع برات» نامیده می‌شود.

قانون تجارت ایران در مواد ۲۲۳ به بعد، شرایط شکلی برات و مقررات مربوط به قبولی، نکول، ظهرنویسی، پرداخت، واخواست و مسئولیت اشخاص مرتبط با آن را بیان کرده است.

برات برخلاف چک، لزوماً برای پرداخت فوری صادر نمی‌شود و می‌تواند دارای سررسید مدت‌دار باشد. همچنین، مسئولیت اشخاص درگیر در برات تابع مقررات قانونی و وضعیت قبول و امضاهای درج‌شده در سند است.

۱۷. برات کش کیست؟

برات‌کش یا برات‌دهنده شخصی است که برات را صادر و امضا می‌کند و به شخص دیگری دستور می‌دهد مبلغ مشخصی را به دارنده برات یا شخص تعیین‌شده در سند پرداخت کند. برات‌کش یکی از اشخاص اصلی سند تجاری است و طبق ماده ۲۴۹ قانون تجارت، در برابر دارنده برات و در حدود مقررات قانونی، ممکن است مسئولیت پرداخت وجه برات را داشته باشد.

۱۸. برات گیر کیست؟

برات‌گیر یا محال‌علیه شخصی است که برات‌کش از او می‌خواهد مبلغ مندرج در برات را در موعد مقرر پرداخت کند. صرف درج نام برات‌گیر در سند، به معنای قبول برات و ایجاد مسئولیت ناشی از قبولی نیست. بر اساس ماده ۲۳۰ قانون تجارت، شخصی که برات را قبول می‌کند، ملزم است وجه آن را در سررسید پرداخت کند. بنابراین، باید میان برات‌گیر و قبول‌کننده برات تفاوت قائل شد؛ قبول‌کننده همان برات‌گیری است که برات را پذیرفته است.

۱۹. دارنده برات کیست؟

دارنده برات شخصی است که بر اساس مندرجات سند و مقررات قانونی، حق مطالبه وجه برات را دارد. این شخص می‌تواند ذی‌نفع اولیه‌ای باشد که برات به نام او صادر شده یا شخصی باشد که برات از طریق ظهرنویسی به او منتقل شده است. دارنده برات در صورت تحقق شرایط قانونی می‌تواند وجه سند را در سررسید مطالبه کند و در صورت عدم پرداخت یا نکول، اقدامات قانونی مربوط را انجام دهد.

۲۰. برات کارت چیست؟

برات‌کارت عنوانی است که برای برخی ابزارهای اعتباری مبتنی بر برات در شبکه بانکی ایران استفاده می‌شود. این ابزار می‌تواند برای تسویه بدهی میان اشخاص یا تأمین مالی معاملات در زنجیره تأمین به کار رود.

برای نمونه، در محصول معرفی‌شده با عنوان «برات‌کارت» بانک دی، کارت اعتباری یک‌بارمصرف و بانام با ارزش مشخص و سررسید معین به‌عنوان ابزاری برای تسویه بدهی معرفی شده است و بانک مطابق شرایط اعلام‌شده، تعهد پرداخت وجه به ذی‌نفع را در سررسید می‌پذیرد.

بااین‌حال، سازوکار، شرایط استفاده، میزان اعتبار و تعهدات بانک در برات‌کارت ممکن است بر اساس محصول و قرارداد هر بانک متفاوت باشد. بنابراین، نباید همه برات‌کارت‌ها را از نظر حقوقی و عملیاتی یکسان دانست یا آن‌ها را با برات تجاری سنتی و برات الکترونیکی در چارچوب SCF یکی تلقی کرد.

برات در بانکداری اسلامی نیز باید در چارچوب قراردادها و ضوابط شرعی و بانکی مربوط مورد استفاده قرار گیرد؛ صرف استفاده از عنوان برات، به‌تنهایی بیانگر انطباق یا عدم انطباق یک معامله با موازین شرعی نیست.

۲۱. سند برات چیست؟

سند برات، نوشته‌ای تجاری است که در آن برات‌کش از شخص دیگری درخواست می‌کند مبلغ مشخصی را در موعد و محل تعیین‌شده به شخص معین یا به حواله‌کرد او پرداخت کند. قانون تجارت در ماده ۲۲۳ شرایط شکلی برات، از جمله درج عنوان برات، تاریخ تحریر، مبلغ، نام محال‌علیه، تاریخ و محل پرداخت و نام ذی‌نفع را مشخص کرده است.

۲۲. محال‌ علیه کیست؟

محال‌علیه همان برات‌گیری است که برات‌کش دستور پرداخت وجه برات را به او می‌دهد. محال‌علیه ممکن است شخص حقیقی یا حقوقی باشد و الزام او به پرداخت در چارچوب برات، به‌ویژه به قبول برات و مقررات قانونی مربوط بستگی دارد.

۲۳. محل برات چیست؟

در بحث برات باید میان «محل صدور»، «محل پرداخت» و «محل تأمین وجه» تفاوت قائل شد. محل پرداخت، مکانی است که وجه برات باید در آنجا تأدیه شود و طبق ماده ۲۲۳ قانون تجارت، یکی از مشخصات لازم برات است. این محل می‌تواند محل اقامت محال‌علیه یا مکان دیگری باشد که در سند تعیین شده است. در مقابل، محل تأمین وجه به رابطه مالی یا اعتباری میان برات‌کش و محال‌علیه اشاره دارد که می‌تواند مبنای صدور دستور پرداخت باشد. این مفاهیم نباید با یکدیگر اشتباه گرفته شوند.

۲۴. برات خریداری چیست؟

برات خریداری اصطلاحی است که معمولاً برای براتی به کار می‌رود که بانک یا مؤسسه مالی آن را پیش از سررسید از دارنده خریداری می‌کند و مبلغی کمتر از ارزش اسمی سند به او می‌پردازد. این عملیات از نظر ماهیت به تنزیل برات نزدیک است و شرایط آن، از جمله نرخ تنزیل، اعتبار سند، مسئولیت اشخاص و امکان رجوع در صورت عدم پرداخت، به ضوابط بانکی و قرارداد مربوط بستگی دارد.

۲۵. برات مدت‌دار چیست؟

برات مدت‌دار براتی است که پرداخت وجه آن به تاریخی در آینده موکول شده است؛ برای مثال، ۳۰، ۶۰ یا ۹۰ روز پس از تاریخ صدور یا رؤیت، مطابق نوع سررسید تعیین‌شده در سند. برات مدت‌دار می‌تواند در معاملات تجاری برای ایجاد مهلت پرداخت به خریدار مورد استفاده قرار گیرد. در این حالت، دارنده برات باید در موعد مقرر برای دریافت وجه اقدام کند و در صورت عدم پرداخت، می‌تواند با رعایت مهلت‌ها و تشریفات قانونی، حقوق خود را پیگیری کند.

نویسنده مقاله:

مدیرعامل و مهندس نرم‌افزار در شرکت برنامه‌نویسان نواندیش پاسارگاد

مهندس حسنعلی شمایی، مدیر شرکت برنامه‌نویسان نواندیش پاسارگاد و مهندس نرم‌افزار است. حوزه فعالیت و تخصص او شامل طراحی و توسعه راهکارهای نرم‌افزاری، نرم‌افزارهای مالی و سیستم‌های مدیریت صندوق‌های قرض‌الحسنه است. مقالات این نویسنده با تکیه بر تجربه تخصصی در حوزه نرم‌افزار و نیازهای واقعی صندوق‌های قرض‌الحسنه و مؤسسات مالی تهیه و بررسی می‌شوند.

13 دیدگاه برای “برات چیست؟”

    1. مثلاً تاجری در اصفهان براتی صادر می‌کند که بانک در تهران موظف است ۵۰ میلیون تومان به فروشنده کالا بپردازد. این ابزار برای تسهیل پرداخت‌های تجاری و ضمانت بدهی‌ها بین افراد یا شرکت‌ها استفاده می‌شود.

    1. خودداری از پرداخت وجه برات باعث می‌شود دارنده برات بتواند واخواست (اعتراض رسمی) کند و از برات‌کش، ظهرنویسان و ضامنین به‌طور قانونی مطالبه وجه نماید. این اقدام می‌تواند به طرح دعوا و صدور حکم قضایی علیه افراد مسئول منجر شود.

    1. محال‌علیه در برات شخص یا نهادی است که برات‌کش، دستور پرداخت مبلغ برات را به او داده است. یعنی محال‌علیه کسی است که باید وجه برات را به دارنده آن بپردازد. معمولاً این نقش را بانک یا بدهکار بر عهده دارد.

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

1 × 3 =

برای خرید نرم افزار قرض الحسنه نیاز به مشاوره دارید؟

شما میتوانید از طریق شماره تلفن روبرو با مشاورین فروش ما تماس بگیرید و سوالات خود را بپرسید.

021-22759935

( هـمــه روزه از ساعت ۸ الی 18 )

ما در شرکت برنامه‌نویسان پاسارگاد با افتخار به عنوان یکی از تولیدکنندگان برتر نرم‌افزارهای مالی فعالیت می‌کنیم. هدف ما ارائه راهکارهایی کارآمد، امن و متناسب با نیاز مؤسسات قرض‌الحسنه و تعاونی‌های اعتباری است. با تکیه بر دانش فنی و تجربه تیم متخصص خود، همواره در تلاشیم فرآیندهای مالی را برای مشتریانمان ساده‌تر و هوشمندانه‌تر کنیم.

اعتماد به اعتبار ما
دفتر تهران
دفتر اصفهان
طراحی و توسعه توسط تیم دیجیتال مارکتینگ پاسارگاد
به بالا بروید